دسته: علوم
انسانی
بازدید:
2 بار
فرمت فایل:
docحجم فایل:
309 کیلوبایتتعداد صفحات فایل:
70
پایان نامه بررسی سیر تحول وتطور نقوش محرابی در 70 صفحه ورد قابل
ویرایش
قیمت فایل فقط 12,500 تومان
پایان نامه بررسی سیر تحول وتطور نقوش محرابی
در 70 صفحه ورد قابل ویرایش
فصل اول
مقدمه و بیان مساله
(1-1
پیشینه تاریخی تحقیق
(1-2
فصل دوم : مواد و روشهای تحقیقفصل دوم : مواد و روشهای
تحقیق
1-2) نوع و روش تحقیق
2-2) فرضیه تحقیق
3-2) اهداف تحقیق
فصل سوم : یافته های تحقیق
1-3) معانی محراب در فرهنگهای لغت فارسی و عربی
2-3) محراب در ادبیات عرفانی
3-3) تقسیم بندی کلی در مورد منشا پیدایش نقوش
محرابی
4-3) پوست حیوانات
5-3) محرابی در اسلام و رابطۀ آن با مهرابه ها
1-5-3) محرابهای اولیه
2-5-3) نقش محراب در مساجد و دیگر اماکن مذهبی
3-5-3) مشهورترین محرابهای جهان اسلام
4-5-3) محراب در معماری اسلامی
6-3) محراب کلیساها و وجه تشابه و تفاوت آنها با محراب
مساجد
7-3) محراب در آئین مهری
1-7-3) مهرابه در آئین مهر
2-7-3) شکل مهرابه ها
3-7-3) تمثیل کشتن گاو
4-7-3) بررسی نقش غار در آئین میترا
5-7-3) مهرابه های ایران
8-3) رنگ در محراب
9-3) کتیبه های تزئینی محرابها
10-3) ارتباط نمکدانهای عشایری ایران و نقش محراب و انعکاس
نقوش شبیه به آن بر روی انواع تاچه های بختیاری
11-3 ) قالیهای محرابی
1-11-3)طرح محرابی ستوندار
2-11-3) طرح محرابی قندیلی
3-11-3) طرح محرابی درختی
4-11-3) طرح محرابی گلدانی
5-11-3) طرح محرابی دورنما
6-11-3) طرح سجاده ای (طرح سجاده شاه عباسی)
7-11-3) تفاوت قالیچه های طرح سجاده ای با قالیچه های
سجاده
8-11-3) طرح محرابی هزار گل (گل و بوته دار)
9-11-3) طرح محرابی باغی (محرابی چهارباغ)
10-11-3 ) طرح محرابی گنبدی (گنبددار)
11-11-3) طرح محرابی ترنجی (ترنج دار)
12-11-3) طرح محرابی تصویری (تصویردار)
13-11-3)
طرح گلدانی حاج خانمی
14-11-3)
طرح دو محرابه
15-11-3)
طرح سجاده چند محرابه (3،5،7 یا 9 محراب)
12-3) نمونه هایی از محرابهای مختلف ( عکس )
13-3) طرح محرابی و سجاده ها در مناطق مختلف
14-3) محرابی در مناطق مختلف
15-3 ) نقش ناظم
16-3 ) نماد در قالی
1-16-3 ) نماد سرو
2-16-3 ) نماد شجره الاخضر
17-3 ) چند نمونه از قالیهای محرابی موزة فرش
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل یافته ها
فصل پنجم : پیشنهاد و جمع بندی
فصل ششم : فهرست زیر نویسها / منابع و مآخذ
چکیده تحقیق
در این تحقیق در ابتدای امر سعی بر آن شده تا معنی و مفهوم
محراب در فرهنگهای لغت و همچنین جایگاه آن در ادبیات عرفانی ارائه
شود . در مرحله بعد تقسیم بندی های مختلف و نظریاتی که در مورد
ریشه محراب و منشا پیدایش این نقش می باشد مورد بررسی قرار گرفته
و در مورد هر کدام توضیحات لازم ارائه شده است ؛ به عنوان مثال در
مورد محرابی در اسلام پس از عنوان نظریه ، به موضوعاتی از قبیل
محرابهای اولیه ، نقش محراب در مساجد ، مشهورترین محرابهای جهان
اسلام ، محراب در معماری اسلامی و … اشاره شده است ؛ و یا در
مورد نظریه محراب و مهرابه پس از توضیح ارتباط محراب با مهرابه
های آئین مهری ، به توضیح در مورد شکل مهرابه ها ، تمثیل کشتن گاو
، مهرابه های ایران و … پرداخته شده است .
پس از بررسی ارتباط نمکدانهای عشایری ایران با نقش
محراب ؛ طرحهای مختلف محرابی را به همراه عکسهای مربوط به آن شرح
داده ایم ؛ و در انتها نیز علاه بر بررسی نماد در قالیهای محرابی
و جانمازی ، به بررسی چند نمونه از قالیهای محرابی موجود در موزه
فرش پرداختیم .
با امید به اینکه تحقیق حاضر مورد توجه قرار بگیرد
.
واژگان کلیدی
محراب / مهراب / آئین مهری / آئین میترائی / تطور نقوش /
نقوش سجاده ای
1-1
طراحی سنتی ایران اساساً پیش از تاریخ یعنی پیش از پیدایش
خط – شکل گرفته است .می دانیم که بشر طراحی را از مرحله غار نشینی
آغاز کرده است ، دوره ای که سنگ ساده و نتراشیده را به عنوان
ابزار به کار می برد ، اما انسان این دوره دارای ره آوردهای مهم
فرهنگی است که در نقش پردازی او اثر گذاشته است . همچنین دوره های
نوسنگی ، مفرغ تا آهن هر یک برای انسان یا در هر دوره ای انسان
برای ما دارای ره آوردهای مشخصی است که باید شناخته شود ، زیرا در
هر یک از دوره ها به حسب وضع اجتماعی و اقتصادی انسان ، دسته ای
از نقشها آفریده شده است . گذشته از این ، اعتقادات انسان در هر
دوره هم باعث پیدایش نقشه هائی شده است که باید به آنها پرداخت
.
عمده مبانی طراحی سنتی ایران مذهبی است ، اما پیش
از رسیدن به آن مبناها باید گفت که حتی نخستین نقشهائی هم که
انسان کشید ،بنیان مذهبی دارد ؛ یعنی به طور عمده جادوئی است . هر
گونه باور به نیروئی بیرون از طبیعت یا ماوراء طبیعت ، بنیانی
برای مذهب است ، ولو این که ما امروز آن گونه باورها را جزو مذهب
نشماریم . مثلاً جادوگری کاری کاملاً مذهبی است و اتفاقاً همه
نقاشیهای آغازین انسان هم دارای بنیاد جادوئی است ، زیرا از آن
جهت نقش گاو وحشی یا گوزن را به دیواره غار کشیده اند که به آن
تیراندازی کنند ، چه انسان باور داشت که اگر تصویر چیزی را تسخیر
کند ، خود آن را هم تسخیر خواهد کرد . جای تیر روی نقاشی های درون
غارها اندک نست . نقش کوه ، آب ، رقص مذهبی ، نمادهای آ ب ، گیاه
، حیوان و چهره ، عمده ی دست ساخته های نقش دار کهن – مثل سفال –
را انباشته است . حتی بعد ها و در دوره تمدنهای پیشرفته نقشهای
مذهبی بر انواع ابزارها و وسائل زندگی انسان دیده می شود . برای
مثال تصویر کوزه ای را می بینیم که از مرو کشف شده است و روی آن
آئین سوگ سیاوش ، که در واقع آئین عزای خدای نباتی است ، دیده می
شود . البته نقشهای صرفاً تزئینی هم از زمانهای دور بر ابزارها و
وسائل دیده می شود .(1 )
اصول کلی طرح در قالی ایران
به طور کلی طرحهای قالی در ایران به دو دسته کاملاً
مشخص قابل طبقه بندی هستند .
الف ) طرحهای شکسته یا هندسی که شامل طرحهایی هستند
که از خطوط مستقیم شکسته تشکیل شده اند .
ب
)
طرحهای گردان که شامل طرحهائی هستند که از خطوط منحنی
قوام گرفته اند .
مضاف براینکه وجود هر دو طرح در یک نقشه قالی محال
نبوده ، و در این مواردکه طرحهای شکسته وگردان مشترکاً در طراحی
استفاده شده باشند – وجه غالب مورد توجه می باشد
.
این تقسیم بندی دارای ویژگی جغرافیایی و یا منطقه
ای نیز می باشد به نحوی که طرحهای شکسته اغلب تداومی است در میان
شهرنشینان و کارگاههای شهری . علت این ویژگی نیز مستقیماً مربوط
به قابلیت و مهارت طراحان و بافندگان این مناطق می باشد . گذشته
از این طبقه بندی کلی که مطمع نظر در آن خطوط مربوط می شود ؛ طبقه
بندی های دیگری نیز در طراحی فرش وجود دارد . از آن جمله طبقه
بندی منطقه ای است و آن مربوط به منطقه تولید است که معمولاً
دارای مشخصه های خاص همان مناطق است . برای نمونه فرشهای ترکمن
مجموعه ای از طرحهای هندسی مربوط به طوایف متعدد ترکمن است که
بعنوان سمبل های هر طایفه شناخته شده و در جای دیگر مورد استفاده
نیست . از این رو فرش منطقه ترکمن و سایر مناطق را به راحتی می
توان تمیز داد ؛ یا مثلاً فرشهای بختیاری دارای ویژگیهای مشخصی از
طرح هستند که از طرحهای سایر مناطق قابل شناسایی است . اما این
شناسایی در اکثر موارد قطعی نیست . فرش های تبریز و اصفهان غیر از
موارد خاص ، ویژگیهای قطعی منطقه ای را دارا نیستند ؛ و یا نمی
توان فرش های تولیدی کاشان –اردستان – اردکان – نائین – یزد –
کرمان و … را در تمامی موارد از هم تمیز داد . این شرایط خصوصاً
امروزه به جهت توسعه ارتباطات و افزایش جابجایی جمعیت و امکانات
رونوشت برداری بیشتر بوده و تقریباً به سمتی رفته ایم که طرح قم
با ورامین و ساوه یا تبریز و اصفهان در هم آمیخته شده و خصلت های
منطقه ای خود را از دست داده اند . البته این بدان معنی نیست که
دیگر طرحهای منطبق بر ویژگیهای شناخته شده ادوار گذشته تولید نمی
گردند . ( 2 )
با توجه به طبقه بندی که توسط شرکت سهامی فرش صورت
گرفته است ؛ نقوش فرشهای ایران در 19 گروه اصلی با زیر مجموعه های
آن قرار می گیرد که در زیر به آن اشاره خواهیم کرد
.
گروه 1 – طرحهای آثارباستانی و ابنیه اسلامی
:
برای ایجاد این طرحها از ساختمانها و
کاشیکاریها و اشکال هندسی و تزئینی بنا ها الهام گرفته شده است .
در طول تاریخ طراحان فرش در طرحهای اصلی دخل و تصرفاتی کرده و
طرحهای فرعی از آنها بوجود آورده اند . معروفترین آثار از این
قبیل عبارتند از : طرح مسجد شیخ لطف ا… – محرابی کوفی –
مسجد کبود – مقبره شیخ صفی – سر در امامزاده محروق – گنبد قابوس-
مسجد شاه اصفهان – تخت جمشید – طاق بستان – طاق کسری
.
گروه 2 – اساس این طرحها را گلهای طراحی شده خاصی
تشکیل می دهند که به نام شاه عباسی مشهور شده اند . این گلهای
تجدید یافته ضمن شاخه و برگها و گاه اسلیمی ها و ختایی ها در متن
و حاشیه فرش ، نقشه اصلی را تشکیل می دهند . به گروههای فرعی طرح
شاه عباسی ، نام های : افشان – لچک ترنج – ترنجدار – درختی –
جانوری – شیخ صفی – طره دار سلسه ای – شاه عباسی تصرفی – ترنجی
طره دار – بوته ای و لچک ترنج کف ساده داده شده است
.
گروه 3 – طرحهای اسلیمی :
شکل اصلی این طرح را شاخه های دورانی در میان برگها
تشکیل می دهد . این شاخه های تجدید یافته طرح درخت می باشد .
اسلیمی انواع بسیار زیاد دارد و معمولاً در بیشتر قالیها این طرح
تکرار می گردد . منتهی در بعضی فرشها این طرح مسلط است .
معروفترین اسلیمیها اسلیمی دهن اژدری است . در این نوع اسلیمی
انتهای هر شاخه به دو شاخه متقارن منشعب می گردد و به صورت فکین
اژدها نشان داده می شود و روی ساقه شاخه ها جوانه هایی در نقاط
مختلف تزئین شده است که بیشتر این جوانه ها را اسلیم می نامند .
شاید کلمه اسلیمی از اسلیم به معنای جوانه باشد و شاید هم این لغت
مصغر اسلامی باشد و می دانیم که در هنرهای اسلامی از این طرح
بسیار استفاده شده است . این طرح نیز به لحاظ تغییرات و دخل و
تصرف ها به گروه های فرعی بسیاری تقسیم شده است . مانند تمام
اسلیمی – اسلیمی بندی – اسلیمی شکسته – اسلیمی دهان اژدری –
اسلیمی لچک ترنج – اسلیمی ترنج دار و اسلیمی ماری
.
گروه 4 – افشان :
در
طرحهای فرش معمولاً کلیه اجزاء و اشکال به هم
پیوسته و مرتبطهستند . گویی قلم نقاش
از هنگام شروع طرح تا پایان آن تحرک و ارتباط خود را قطع نساخته
است . ولی طرح افشان به این صورتست که گل و برگها و شاخه ها به
طور پراکنده و بدون پیوستگی با یکدیگر در متن فرش افشانده شده اند
؛ به همین علت است که اصل چنین طرحی را افشان نامیده اند . اما در
طرح افشان نیز تنوع و تغییر زیادی داده شده است و طرحهای فرعی
بسیاری از آن منشعب شده گشته مانند افشان اسلیمی – افشان ختایی –
افشان بندی – افشان شکسته – افشان گل اناری – افشان شاه عباسی –
افشان شاخه پیچ – افشان دسته گل – افشان حیوان دار و افشان
ترنج دار .
گروه 5 – اقتباسی :
بعضی از این طرحها به نقشه های محلی و بومی مناطق
مرزی ایران شباهت دارند و گاه از مناطق سر حدی گذشته از کشورهای
دور دست الهام می گیرند . اما اگر دقیقاً بررسی کنیم در می یابیم
که بیشتر این طرحها دارای ریشه ایرانی هستند . معروفترین طرحها از
این گروه عبارتند از افغانی – آناتول – قفقاز – گوبلن
.
گروه 6 – بندی :
منظور از استعمال واژه بندی اینست که یک قطعه کوچک
از یک طرح در سرتاسر فرش ، چه از جهت طول و چه از سمت عرض تکرار
می گردد . چون این قطعات در مرحله تکرار به هم می پیوندند آنرا
بندی یا واگیره ای می نامند . نام های فرعی این گروه عبارتند از :
بندی اسلیمی – بندی پیچیک – بندی شکسته – بندی کتیبه ای – بندی
مستوفی – بندی ورامین یا مینا خانی – بندی قاب خشتی یا لوزی –
بندی ترنج دار – بندی درختی – بندی قابقابی – بندی شیر و
شکری یا بازوبندی – بندی سروی – بندی آدمکی یا ملانصرالدین – بندی
بختیاری – بندی مجلسی – بندی خوشه انگوری – بندی شاخه گوزن حیوان
دار – بندی خاتم شیرازی و بندی دسته گل .
فصل سوم : یافته های تحقیق
1-3 ) معانی محراب در فرهنگهای لغت فارسی و
عربی
محراب از فعل حرب که مصدرش حرب و محراب بوده ،
گرفته شده است .
بنا به گفته ابن منظور : در حقیقت مرد جنگاور است و
محرب و محراب یعنی کسی که بسیار جنگجو است ، و گفته شده است محرب
و محراب یعنی کسی که دارای شجاعت و جنگاوری است .
همچنین آورده شده که کلمه محراب از مصدر « محاربه »
گرفته شده ، برای اینکه نماز گزار هنگام نماز با شیطان جنگ می کند
و در هنگام نماز با حضور قلبش با نفسش مبارزه می کند
.
زبیدی از قیومی روایت می کند که محراب مساجد
همانا بالاترین مجالس هستند ، و بالای خانه بهترین مکان در آن ، و
محراب مسجد برترین و شریف ترین موضوع در آن است .به نقل از وضاح
الیمین شاعر قبل از اسلام این بیت را آورده اند که
:
ربه محراب اذا جئتها
لم القها او ارتقی سلما
« یعنی (معشوق من ) صاحب محراب و قصری است که چون
بدیدار وی روم تا از نردبان بالا نروم او را نخواهم دید
.»
ابن منظور روایت کرده که محراب همان مکانی است که
پادشاهان از مردم فاصله می گیرند ، و به نقل از الازهری گفته است
که برای این به محراب ، محراب گفته شده که برای جدا کردن امام و
دور کردن او از مردم بوده و محراب بالاترین جایگاه و بلندترین
مکان در خانه و مسجد است .
باز ابن منظور از قول امام ابن حنیفه از عبیده نقل
کرده است : محراب بهترین محلهای نشستن پادشاه است و برترین محلهای
نشستن و اولین و شریفترین آنهاست . ابن منظور همچنین از الاصمعی
روایت کرده که عرب قصر را به خاطر شریف بودنش محراب می نامند
.
همچنین محراب را به معنای فرورفتگی های طاقچه
مانندی که بتها را در آن قرار می دادند ، آورده اند. مانند این
بیت :
« فجر الاحبوش سما
ناقها
واحتل من غمدان محراب الدما »
که امام ابن درید اللغوی الاذری گفته است و مقصود
فرورفتگی هایی بوده در قصر غمدان که در آنها بتها را قرار می داده
اند .
در مجمع البیان به نقل از عدی ابن زید از شعرای پیش
از اسلام آورد است . (6)
« کدمی العاج فی المحاریب ادکان
بیض فی الارض زهره مستنیر »
( مانند بتها در محراب و یا گل سفیدی در باغ که
غنچه اش می درخشد .)
ابن منظور به نقل از الاعشی نوشته است : و مجلسی را
بینی که محرابی در آن فر شده است با پارچه های درخشان
.
در بسیاری از فرهنگها علاوه بر معنای فوق به بیشه
شیر ( جایگاه شیر ) نیز آمده است . در این معنا همان طور که اغلب
اشاره کرده اند به خاطر گوشه نشینی شیر آمده است ، زیرا شیر در
جائی که دور از دسترس باشد جایگاه خود را می سازد . در این معنا
با معنایی که در مورد جایگاه پادشاهان که از مردم دور باشند نیز
مطابقت دارد . ابن منظور و زبیدی نوشته اند : معنی محراب مسجد است
پس محاریب بنی اسرائیل مساجد آنهاست که در آنجا به بحث می نشستند
و در آنجا برای نماز اجتماع می کردند .
همچنین به معنای عبادت آمده و گفته اند که مقصود از
محاریب بنی اسرائیل محل عبادت آنها بوده است . ( 7
)
دکتر محمد معین محراب را به پیشگاه مجلس ، صدر اطاق
– مقصوره ، شاه شین – جایی در مسجد که امام نماز در آنجا گزارد ،
« و آنجا جاهای نماز و محرابهای نیکو ساخته و خلقی از متصوفه
همیشه آنجا مجاور باشند ، » ( سفر نامه ناصر خسرو ) – جمع محاریب
– قبله – ابروی معشوق – آفتاب – آتش – جام جهان نما ، معنی کرده
است . (8)
در لغت نامه دهخدا ( جلد 14 )آمده است ؛ محراب :
نام پادشاه کابل – جد مادری رستم .
ضمن آنچه گفته شد خلاصه اینکه محراب در عانی متعددی
آمده که عبارتند از :
1.
مردی جنگاور و شجاع .
2.
نماز گزار با شیطان جنگ می کند و با حضور قلبش با نفسش مبارزه می
کند .
3.
دوری و از دیگران جدا بودن .
4. بالای خانه و بهترین محل در آن و بلندترین
اطاق در ساختمان و صدر مسجد و صدر اطاق ،
بهترین جای خانه .
5. بیشه « ماوای شیر » .
6. محل عبادت ( مسجد ) .
7. قصر یا کاخ .
8. فرو رفتگی هایی در معابد که مجسمه ها را در آنها
قرار می دادند .
9. جایی که دست یابی به آن مشکل است .
(9)
10. فضایی برای افروختن آتش در آتشکده
.
11. محل نشستن واعظ در مسجد .
12. طاقنمایی که جهت قبله را معلوم می دارد
.
13. محراب یعنی حریب آنجایی که انسان دور از
اشتغالات دنیوی و پریشانی فکر و اندیشه باشد.
البته محراب فقط مکان نماز خواندن نبوده است ؛ بلکه
در آنجا دعا و مناجات نیز گفته می شود . همانطور که آورده اند
بسیاری از افراد در خانه خود علاوه بر قبر ، محراب نیز داشته اند
و در مساجد قدیمی ایران نیز بر کار جرز ستونهای مساجد ، محرابی
تعبیه می شده و عده ای در کنار آنها چله نشینی اختیار می کرده اند
.
هدف از عبادت در اسلام ، تکامل معنوی انسان است و
این کمال حاصل نمی شود مگر اینکه انسان به جهاد اکبر یعنی مبارزه
با نفس اماره بپردازد ، مبارزه با نفس اماره در اسلام از طریق
عبادت و پرهیز از محرمات انجام می گیرد . یک قسمت از عبادات مانند
نماز و حج نیاز به مکان مخصوص مانند محراب و مسجد و کعبه دارد و
قسم دیگر آن نیازی به مکان بخصوصی ندارد ؛ مانند : روزه ، جهاد
اصغر ( جنگ با دشمن خارجی ) ، پرهیز از محرمات و …
.
با توجه به سابقه پیش از اسلام این کلمه در زبان
عربی مخضوضاً انکه در قدآن از آن به عنوان یک مکان عبادت یاد شده
و عبادتی که در اسلام نیاز به مکان خاصی داشته باشد همان نماز و
دعا و مناجات است . در واقع می توان گفت اسلام این کلمه را از
قرآن که از آن برای مکان عبادت یاد شده ، گرفته و برای مکان
عبادتی که در اسلام وجود دارد ،استفاده کرده است ؛ با این تفاوت
که پیش از اسلام به یک پرستشگاه ( معبد ) اطلاق می شده است و در
اسلام به قسمتی از یک بنا اطلاق می شود و با توجه به اینکه عبادت
در اسلام مبارزه با نفس سر کش است ، این کلمه را واژه مناسبی برای
این مکان یافته اند .چه اینکه در قرآن نیز به همین شکل نوشته شده
است و این مبارزه در نماز جمعه شکل دیگری پیدا کرده و امام جمعه
هنگام ایراد خطبه که قسمتی از نماز است سلاحی در دست می گیرد و
نماز را به جای می آورد . همانطور که می بینیم لازم نیست فرد فرد
نمازگزاران اسلحه ای در دست داشته باشند . برای محراب نیز می توان
این شکل را متصور شد یعنی کافی است که امام جماعت رهبری این جمع
را در محراب بر عهده داشته باشد .
در پاسخ به این اشکال که می گویند : مگر جهاد اکبر
فقط در محراب انجام می گیرد؟ همانطور که ذکر شد باید بگوئیم که
خیر ولی نماز و مناجات عبادتی است که نیاز به مکان ویژه ای دارد
.سایر عبادات را می توان در مکانهای دیگری به جای آورد . مانند
روزه ، جهاد اصغر ، پرهیز از محرمات و … ؛ ولی فرضاً حج جای
خاصی دارد . هر چند بگوئیم کعبه واقعی دل است و خدا در دل مومن و
به قول شاعر :
ای قوم به حج رفته کجائید کجائید
کعبه همین جاست بیائید
بیائید
و یا اینکه ما از آن جهت مسجد می گوئیم که محل سجده
است ؛ ولی آیا فقط محل سجده است ؟ یا اینکه سجده فقط در مسجد
انجام می گیرد ؟ (10)
3-5-3) مشهورترین محرابهای جهان اسلام
معروفترین محرابهای تاریخی جهان اسلام به صورت
تسلسل زمانی تا پایان قرن اول هجری به ترتیب زیر است
:
1.
محراب مسجدالاقصی که بر حسب روایت هروی ، عمر ابن خطاب آن را وضع
کرده است .
2.
محراب مسجد کوفه که زمان آن به عثمان بن عفان سال 26-28 هجری می
رسد .
3.
محراب مسجد رسول ( ص ) در مدینه که زمان آن بر اساس متون تاریخی
به دوره عثمان بن عفان بر می گردد .
4.
محراب مسجد جامع دمشق که به زمان خلافت معاویه می رسد
.
5.
محراب عقبه بن نافع در مسجد جامع قیروان که در سال 50 هجری ساخته
شده است .
6.
محراب مسجد جامع عمرو در فسطاط قبل از سال 79 یا 80 هجری یا قبل
از عهد قره بن شریک . (20)
4-5-3) محراب در معماری اسلامی
محراب مسجد طاقنمایی که جهت نمازگزاران را نشان می
دهد ، در واقع کوچک شدۀ محراب
(Apse) کلیسای مسیحی است که
مذبح ( Alter) را در خود دارد
. محراب (Apse) کلیسای مسیحی
یادآور طاقنمای عمیق و بزرگ معابد یونانی – رومی است ه مجسمه ای
آئینی را در خود داشت و یا در کاخهای متاخر عتیق رومی شخص
امپراطور را در خود جای می داد. این طاقنما حتی در بستر یک مسجد
همچنان خاطرات و باقیمانده ای از کارکرد ابتدائی خود را حفظ کرده
است . زیرا که در نمازهای جمعه امام ذرون آن قرار می گیرد تا
نمازگزاران را امامت کند . این واقعیت که بخشی از وظیفه خلیفه این
بود که مانند امام ( جمعه ) عمل کند .(21 )
پروفسور پوپ معتقد است : « در تصویرهای اولیۀ کوه
این مدخل ورودی با یک درگاه دوگانه نموده شد که سمبول جایگاه مقدس
است . در آنجا ست که نیروهای آسمانی با زمین در تماس هستند . در
پرستشگاههای نخستین زیگوراتها، این طاقچه که دربی به سوی عالم
لاهوت است با درگاههای بیرونی بزرگی نشان داده شده است . نقطه
مقدس درونی که در زیگوراتها نقطه تماس میان آسمان و زمین را نشان
می دهد ، در بناهای منفردی که مقابل تالارهای تخت شاهی آشوری و
پرستشگاههای هخامنشی قرار داشت بجای مانده است . این جای مقدس در
آتشکده های ساسانی به صورت طاقنماهای درونی که تنها موبدان نگهبان
بدان راه می یافتند باز نمودار می گردید و مجدداً در محرابهای
اسلامی که متوجه کعبۀ مقدس است و در مدخل مساجد مستعمل گردید .
اساساً اینها سمبولهایی هستند که بر بناهای خاکی کم اهمیت تر که
در ورای آنها فراز دارند تفوق دارند . ( 22 )
همچنین است ، خویشاوندی نمادین و شکلی آن با سر در
مسجد . ( 23)
در آغاز اسلام پیامبر ( ص ) با توجه به فوریت لازم
، مسجدی بر پا کرد و لزوماً تمامی تصمیم گیریهای شهری 5000 نفری
مدینة النبی در همین مسجد رقم می خورد . اما این مسجد مثل اولین
چادر امدادی پس از زلزله است و با خانه تفاوت بسیار دارد . مساجد
بعدی با ایجاد سازمانهای شهری بعضی از کارکردهای اولیه را از دست
داده اند و به جای آن کارکردهای دیگری به آنها افزوده شد یا تقویت
گردید . ( 24 )
ممکن است تصور شود که محراب نیاز مبرم هر مسجد
فعالی بود ، حال آنکه باید به یاد آورد که قدیمی ترین نمونه محراب
به سال 70586 بر می گردد و آن
زمانی بود که مطجد بازسازی شده پیامبر ( ص ) در مدینه با یک محراب
به پایان برده شد. این محراب احتمالاً یادآور مکانی بود که محمد (
ص ) شخصاً نماز را در آنجا امامت می کرد . البته چنین نیست که
مساجد اولیه فاقد محراب ، به طریقی مساجد ناقص تاقی می شوند . در
مسجدی که بطور صحیح جهت یافته ، تمام دیواری که رو به قبله نامیده
می شود ، به عنوان شاخصی هدایتگر مورد مصرف دارد . لذا چنین
دیواری محراب را غیر ضروری می سازد .
بدین قرار هیچ الزام آئینی ضرورت محراب را ایجاب
نمی نمود . از شواهد چنین استنباط می شود که علی الاصول این ضرورت
مذهبی نبود که محراب را شکل داد ، بلکه چنین به نظر می رسد که
تمایل متزاید برای دنیایی کردن مسجد و خمطراز کردن آن با معماری
پیشرفته خاور نزدیک کهن و بیزانس بود که عامل تعیین کننده ای برای
بوجود آمدن محراب گردید. ابداع محراب توفیق آشکاری به عنوان یک
نماد و مرکز توجه عبادت بود و همین امر آینده آن را تضمین کرد .
به همین سبب ، کانونی برای تزئینات استادانه با موزائیک و کاشی ،
مرمر و دیگر مصالح گرانقیمت شد .( 25 )
مسلمانان متقی نسبت به این جلال و شکوه ، احساساتی
متناقض از خود بروز دادند . خلیفه عمر دوم قصد داشت که معرق طلای
محراب مسجد دمشق را بر دارد چرا که ذهن نمازگزاران را منحرف می
کرد . اما چندی بعد سفیر روم آنرا دید و با گفتن اینکه « هر کسی
که این را ساخته پادشاه بزرگی است » آن را تحسین کرد . چنین شد که
عمر گفت : « بگذارید بر سر جای خود باقی بماند چرا که دشمن را می
آزارد . » (26)
در میان مساجد مردمی و ابتدائی یک فرو رفتگی ساده
است . به عنوان قاعده ، چارچوبی خاص ، یعنی قاب ، برای محراب وجود
دارد .(27)
ویژگیهای محراب بسیار خاص است . اولاً فرورفتگی است
که ئر و محل عبور را تداعی و به نمازگزار القا می کند که جهت حرکت
و مسیر عبور معنوی کجاست . این عنصر عامل هم جهت کنندة مسلمین در
اقصی نقاط عالم به سمت کعبه به عنوان عامل اصلی وحدت آنهاست .
ثانیاً ، غالباً از قوسی و طاقی در راس خود بهره می گیرد ، با
مشابهت به گنبد که خود تمثیلی است از کلیت مسجد . به این معنا که
کل مسجد و همه ویژگی های آن در محراب خلاصه می شود . ثالثاً محراب
اکثراً محاط شده در آیات قرآنی به خط خوش است که می توان فریادش
را شنید که برای وصول به حضرتش و عبور از یکی شدن جامعه مسلمین
راهی بجز عمل به آیات قرآن نیست .
4-11-3) طرح محرابی گلدانی
در اینگونه قالیچه های محرابی به جز محراب که تشکیل
دهندة قالب اصلی طرح می باشد، عنصر مهم دیگری آن را کامل می نماید
و آن گلدانی است که معمولاً به صورت منفرد و تجرید یافته از قسمت
پائین قالیچه طراحی می شود و شاخ و برگ گل ها و گیاهانی که از آن
نشأت می گیرند تا تیزی بالای قوس محراب با پیچ و خم هایی این طرح
را مزین
می کند. در بالای این گلدان معمولاً قندیلی از محراب آویزان است و
نیز در برخی موارد قندیل به شکل گلدانی معکوس آویخته است که شاخ و
برگ خارج شده از آن باعث شده که تعادلی بر کل طرح ایجاد کند، چرا
که گلدان اصلی مملو از شاخ و برگ است که از یک نقطه منشأ گرفته
است. در بعضی دیگر از طرحهای محرابی گلدانی، بجز طاق قوس بالا،
گلدان پائین طرح و قندیل، برای زیبایی بیشتر به جای ستونهای دو
طرف دو عدد سرو به صورت نیمه طراحی شده است. در معدود طرحهای
گلدانی، گلدان اصلی پایه ای برای درخت مرکزی میشود و درخت که
نشانه ای از باروری و آفرینش است از گلدان سر برآورده و بر روی
شاخه هایش پرندگان نشسته اند.
5-11-3) طرح محرابی دورنما
در اینگونه طرحها، محرابی را می بینیم که به صورت
دریچه ای به منظره ای از طبیعت است، در واقع این طبیعت خیالی از
بهشت است و این همان است که هنرمند تصویرهای ذهنی خود را از بهشت
موعود عینیت می بخشد و به آن شکل مادی می دهد تا به بیننده القا
کند که برای رسیدن به بهشت باید مراحی را گذراند و به این ترتیب
وجود بهشت را ثابت کند. این خاص هنرمند مسلمان است که هنر خود را
در خدمت عقاید مذهبی اش قرار می دهد و آن را کمال هنرش می
داند.
به طرحهای دورنما که معروف به دروازه بهشت است
محرابی دورنما می گویند.
6-11-3) طرح سجاده ای (طرح سجاده شاه
عباسی)
طرحی از قالیچه ای است که معمولاً در نیمه بالایی
آن آیاتی از قرآن بافته شده و فرم کلی آن به صورت نقشی از محراب
می باشد.
ابعاد معمولی این قالیچه بگونه ای در نظر گرفته
میشود که یکنفر براحتی بر روی آن نماز گزارد. در این طرح هیچیک از
قسمتهای طولی فرش تکراری و قرینه سازی
نیست.(51)
بدیهی است که طرح قالیچه های سجاده ای و محرابی پس
از ظهور اسلام بوسیله هنرمندان ریخته شده و این قالیچه از صدها
سال پیش بعنوان زیرانداز برای نمازگزاران مورد استفاده قرار گرفته
است و پیرامون تاریخ استفاده از سجاده بوسیله مسلمانان نوشته اند
:
اولین سجاده هایی که بدین منظور مورد استفاده قرار
می گرفته به نام « خمرا » معروف بوده و از برگ درخت خرما ساخته و
با سوزن دوزی تزئین می گردیده است.
اینک معمول ترین طرح و نقش سجاده نقش گنبد و محراب
می باشد و قدیمی ترین بافت سجاده متعلق به یک مینیاتور ایرانی
مربوط به قرن هشتم هجری قمری است که در آن تصویر حضرت محمد (ص) در
حالت بحث و گفتگو طراحی شده است. تنها تزئین آن کلمه « الله »
میباشد که بر سر محراب و حاشیه آن بکار رفته است.
بافتن طرح سجاده ای از اوایل قرن یازدهم هجری رواج
کامل یافته و از قالیچه های بافت قرون 12-11 هجری قمری نمونه های
ارزشمند و گرانبها باقیمانده که اگر چه تعداد آنها نسبت به مقدار
تولید بسیار کم است اما نشان دهندة پیشرفت هنر سجاده بافی می
باشد. قالیچه های سجاده ای بر اثر استفاده روزانه از آنها بندرت
عمر طولانی می کنند.
طرحهای سجاده اید ایرانی با محراب انحنادار و
نقشمایه های تزئینی گل و بوته و پیکره دار و حاشیه ها و کتیبه
هایی از آیاتی از قرآن مجید یا اشعاری در مدح و ثنای باریتعالی و
ائمه اطهار بافته می شود.
(52)
بطور معمول نوشته های اینگونه قالیها باخطوط « کوفی
»، « نسخ »، « تعلیق » و گاهی نیز خط ثلث و یا خط نستعلیق است.
(53)
بیشتر نمونه های مشهور این نوع، از نظر زیبائی و
ابتکار به کمال نرسیده اند، زیرا هنرمند در بکاربردن کامل کتابت
بعنوان یک عنصر تزئینی شایسته به موفقیت کامل دست نیافته
است.(54)
در فرشهای محرابی که در طرح آن از آیات قرآنی و یا
اسامی مقدس و یا حدیث و یا اشعاری در مدح باریتعالی و ائمه اطهار
استفاده شده، اینگونه نوشته ها را در قسمت 2/1 عرضی بالا میبینیم،
نه در قسمت 2/1 عرضی پائین و یا نه در کل طرح، چرا که قالیهای
سجاده ای (محرابی) برای مصرف بافته شده و از آن بعنوان زیرانداز
نمازگزار استفاده میشود. و در حالت خواندن نماز، نمازگزار
رو به طرف بالای محراب و رو به قبله است، بافنده و طراح اینگونه
قالی ها نوشته ها را در کل طرح و یا در پائین، بی احترامی، به
مقدسات خود می دانستند و از اینگونه نوشته ها فقط در 2/1 عرضی
بالا استفاده میکردند و آنها را در قسمت صدر طرح خود می گنجاندند
و این خود کاربردی بودن و مورد استفاده قرار گرفتن سجاده و قالیچه
های محرابی را نشان میدهد.
قیمت فایل فقط 12,500 تومان
برچسب ها :
بررسی سیر تحول وتطور نقوش محرابی ,
پایان نامه بررسی سیر تحول وتطور نقوش محرابی ,
مقاله بررسی سیر تحول وتطور نقوش محرابی ,
پروژه بررسی سیر تحول وتطور نقوش محرابی ,
تحقیق بررسی سیر تحول وتطور نقوش محرابی ,
دانلود پایان نامه بررسی سیر تحول وتطور نقوش محرابی
دسته: 